پایداری حوزه‌های آبخیز در گرو توجه هم‌زمان به سلامت اکوسیستم و معیشت بهره‌برداران است

به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان ایلام، فریدون سلیمانی، معاون پژوهش و فناوری مرکز تحقیقات، با تأکید بر اهمیت مسائل اقتصادی و اجتماعی در مدیریت حوزه‌های آبخیز، گفت: حوزه آبخیز تنها یک واحد طبیعی و هیدرولوژیکی نیست، بلکه نظامی به‌هم‌پیوسته طبیعی، اقتصادی و اجتماعی است که در آن منابع آب، خاک، پوشش گیاهی و حیات‌وحش با فعالیت‌های انسانی، معیشت خانوارها، ساختار مالکیت و بهره‌برداری از اراضی و سیاست‌های دولت ارتباط متقابل دارند.

وی افزود: موفقیت طرح‌های آبخیزداری و مرتعداری به ویژگی‌های فیزیکی، اقلیم و پوشش گیاهی وابسته است، اما این عوامل به‌تنهایی کافی نیستند. اگر اجرای طرح‌ها باعث کاهش ناگهانی درآمد خانوارهای دامدار شود و جایگزین اقتصادی وجود نداشته باشد، احتمال مقاومت اجتماعی، تخریب تأسیسات یا بازگشت به شیوه‌های قبلی افزایش می‌یابد.

سلیمانی با اشاره به اهمیت شناخت شرایط اجتماعی و اقتصادی بهره‌برداران اظهار داشت: بخش مهمی از فشار بر منابع طبیعی از تصمیم‌ها و رفتارهای انسانی ناشی می‌شود و تصمیم بهره‌بردار به درآمد، هزینه، بازار، مالکیت، دانش و ریسک وابسته است. نادیده‌گرفتن این عوامل می‌تواند به مقاومت محلی، کاهش پذیرش و شکست طرح منجر شود؛ در مقابل، شناخت این شرایط، اثربخشی سرمایه‌گذاری و نگهداری بلندمدت را افزایش می‌دهد.

معاون پژوهش و فناوری تحلیل طرح‌های آبخیزداری را مستلزم بررسی هم‌زمان ابعاد فنی، اقتصادی ـ مالی، اجتماعی و محیط‌زیستی دانست و تصریح کرد: تصمیم نهایی باید حاصل کنار هم گذاشتن این ابعاد باشد، نه صرفاً انتخاب کم‌هزینه‌ترین گزینه. همچنین هزینه اولیه به‌تنهایی معیار انتخاب نیست و هزینه نگهداری، هزینه فرصت و نحوه توزیع منافع و هزینه‌ها میان گروه‌های مختلف نیز اهمیت دارد.

وی با بیان اینکه سیاست‌های حمایتی، یارانه، مالیات، اعتبار و قیمت محصولات بر سودآوری و رفتار بهره‌برداران اثر می‌گذارند، گفت: سیاستی که تولید کوتاه‌مدت را تشویق کند، ممکن است فشار بر منابع را افزایش دهد؛ بنابراین، سیاست پایدار باید انگیزه اقتصادی بهره‌بردار را با حفاظت از منابع طبیعی همسو کند.

سلیمانی در ادامه، مدیریت دام و مرتع را از محورهای مهم پایداری حوزه‌های آبخیز برشمرد و افزود: افزایش دام می‌تواند حاصل رشد گله، نیاز معیشتی، بازار یا نبود گزینه جایگزین باشد. تعداد دام باید با علوفه قابل استفاده، فصل چرا، وضعیت پوشش و نیاز سایر گونه‌ها سنجیده شود. تنظیم تعداد و زمان ورود و خروج دام، تقسیم‌بندی چرا، دوره استراحت، حفاظت از مناطق حساس، بهبود تولید علوفه و تنوع‌بخشی به درآمد خانوار از جمله راهکارهای مدیریت پایدار مرتع است.

وی همچنین با اشاره به نقش قوانین و مقررات در حفاظت از منابع طبیعی، چالش‌هایی همچون تداخل مسئولیت‌ها، تعارض قواعد رسمی و عرف محلی، کمبود منابع مالی و نیروی انسانی و ابهام در حقوق و حدود بهره‌برداری را از موانع اجرای مؤثر قوانین دانست و بر ضرورت شفاف‌سازی مسئولیت‌ها، آموزش، گفت‌وگوی محلی، مشارکت و اجرای منصفانه تأکید کرد.

معاون پژوهش و فناوری مرکز تحقیقات، مشارکت ذی‌نفعان را یکی از ارکان موفقیت طرح‌های آبخیزداری دانست و اظهار داشت: شناسایی افراد و گروه‌های متأثر، جمع‌آوری دیدگاه‌ها، تعریف مشترک مسئله و اهداف، مقایسه گزینه‌ها از نظر هزینه، اثربخشی، عدالت، پذیرش و پیامد محیط‌زیستی و تدوین برنامه اجرا، پایش و نگهداری با تعیین نقش روشن ذی‌نفعان، از مراحل اصلی این فرایند است.

سلیمانی در جمع‌بندی مباحث خود تأکید کرد: پایداری حوزه آبخیز به پیوند سلامت اکوسیستم و پایداری معیشت وابسته است. تصمیم فنی بدون تحلیل اقتصادی، اجتماعی و نهادی به نتیجه مطلوب نمی‌رسد و مشارکت مؤثر، عدالت در توزیع منافع و برنامه نگهداری از ارکان موفقیت بلندمدت به شمار می‌روند.