مدیریت صحیح آب و خاک؛ کلید افزایش عملکرد سویا در شرایط تنش خشکی

به گزارش روابط عمومی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان ایلام، کارگاه آموزشی با عنوان «زراعت سویا» با ارائه سارا صفری، محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان ایلام برگزار شد. در این کارگاه، ضمن تشریح اهمیت سویا به‌عنوان یکی از محصولات مهم زراعی، نیازهای اقلیمی و خاکی، مراحل رشد و نمو و اصول مدیریت زراعی این محصول مورد بررسی قرار گرفت.

صفری در این کارگاه با اشاره به نقش مهم آب و شرایط اقلیمی در رشد و عملکرد سویا اظهار کرد: سویا در طول دوره رشد به رطوبت کافی نیاز دارد، اما در زمان رسیدگی، وجود هوای آفتابی برای تکمیل فرآیند رسیدگی و دستیابی به عملکرد مطلوب اهمیت دارد. این گیاه در شرایط آب‌وهوایی گرم و مرطوب رشد مناسبی دارد و کاهش شدت نور در اثر ابری بودن هوا می‌تواند موجب کاهش تعداد شاخه‌های فرعی، گره‌ها و غلاف‌ها و در نهایت کاهش عملکرد دانه شود.

وی افزود: کاهش رطوبت خاک نیز می‌تواند رشد و عملکرد سویا را تحت تأثیر قرار دهد؛ به‌گونه‌ای که ارتفاع بوته، تعداد گره‌ها، قطر ساقه، تعداد گل و غلاف، تعداد دانه و وزن دانه با افزایش تنش خشکی کاهش می‌یابد.

 کمبود آب در مراحل ابتدایی رشد با محدود کردن سطح برگ، توانایی گیاه در تولید ماده خشک را کاهش می‌دهد و در مراحل زایشی نیز با اثرگذاری بر اجزای عملکرد، موجب کاهش تولید دانه خواهد شد. از این رو، مدیریت صحیح آبیاری و جلوگیری از ایجاد تنش خشکی، به‌ویژه در مراحل حساس رشد زایشی، از عوامل مهم دستیابی به عملکرد مناسب در سویا است.

این محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان ایلام با اشاره به اهمیت ویژگی‌های خاک در تولید سویا بیان کرد: سویا در طیف نسبتاً وسیعی از خاک‌ها قابلیت رشد دارد، اما خاک‌های لومی، حاصلخیز و دارای زهکشی مناسب شرایط مطلوب‌تری برای رشد این گیاه فراهم می‌کنند. در خاک‌های فشرده، رشد ریشه محدود شده و بوته‌ها رشد مناسبی نخواهند داشت. همچنین فشردگی خاک می‌تواند تعداد و فعالیت غده‌های ریشه‌ای و در نتیجه تثبیت زیستی نیتروژن را کاهش دهد.

 به گفته وی، سویا در دامنه نسبتاً وسیعی از اسیدیته خاک رشد می‌کند، اما pH حدود ۶ تا ۷ برای رشد مطلوب گیاه مناسب‌تر است؛ زیرا شرایط بسیار اسیدی یا قلیایی می‌تواند فعالیت گیاه و باکتری‌های همزیست ریشه را کاهش دهد.

در ادامه این کارگاه، مراحل مختلف رشد و نمو سویا و تیپ‌های رشدی شامل رشد محدود، رشد نامحدود و تیپ بینابین تشریح شد. همچنین اصول و روش‌های مدیریت مزرعه سویا از جمله آماده‌سازی بستر کاشت، تعیین تاریخ مناسب کاشت، انتخاب بذر و رقم مناسب، مدیریت تغذیه، آبیاری، کنترل علف‌های هرز، مدیریت آفات و بیماری‌ها و همچنین زمان و روش مناسب برداشت مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

صفری با تأکید بر اهمیت مدیریت تلفیقی عوامل خسارت‌زا، برخی از مهم‌ترین آفات و بیماری‌های سویا را شامل سفیدبالک یا عسلک پنبه، تریپس توتون، کرم‌های برگ‌خوار، کرم‌های غلاف‌خوار سویا، شب‌پره دانه‌خوار سویا و کنه تارتن دولکه‌ای و از بیماری‌ها نیز پوسیدگی زغالی، بوته‌میری سویا، پوسیدگی طوقه و ریشه فیتوفتورایی و عارضه عدم غلاف‌بندی عنوان کرد و مدیریت صحیح این عوامل را از مؤلفه‌های مهم حفظ سلامت مزرعه و افزایش عملکرد محصول دانست.

وی در بخش دیگری از این کارگاه، به راهکارهای مدیریتی برای کاهش خسارت عوامل بیماری‌زا و تنش‌های محیطی اشاره کرد و گفت: استفاده از بذر سالم و گواهی‌شده، انتخاب ارقام متحمل به خشکی، حفظ حاصلخیزی خاک و کاهش تنش خشکی در مراحل حساس رشد، از اقدامات مؤثر در مدیریت مزرعه سویا است. 
اهمچنین استفاده از روش‌های حفاظتی و حداقل‌خاک‌ورزی یا بدون شخم، متناسب با شرایط مزرعه، می‌تواند در حفظ رطوبت خاک و کاهش آثار تنش خشکی مؤثر باشد.

به گفته وی، تناوب زراعی نیز یکی از اصول مهم در مدیریت بیماری‌های سویا به شمار می‌رود و در مزارعی که سابقه آلودگی بالایی دارند، رعایت تناوب حداقل دو ساله با غلات می‌تواند در کاهش جمعیت عوامل بیماری‌زا مؤثر باشد. همچنین انتخاب محصولات مناسب برای تناوب، با توجه به شرایط مزرعه، اهمیت زیادی دارد.

صفری همچنین با اشاره به اهمیت تراکم بوته در مزرعه سویا خاطرنشان کرد: تراکم بیش از حد می‌تواند موجب ایجاد بوته‌های ضعیف‌تر و افزایش حساسیت گیاه به برخی عوامل خسارت‌زا شود؛ بنابراین تعیین تراکم مناسب با توجه به رقم، تاریخ کاشت، شرایط اقلیمی و ویژگی‌های خاک ضروری است.

در پایان این کارگاه تأکید شد که دستیابی به عملکرد مطلوب در کشت سویا نیازمند مدیریت یکپارچه آب، خاک، تغذیه، تراکم بوته، آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز است و انتخاب رقم و تاریخ کاشت متناسب با شرایط اقلیمی هر منطقه، در کنار مدیریت صحیح مزرعه، می‌تواند نقش مهمی در افزایش بهره‌وری و پایداری تولید این محصول داشته باشد.

 وی بر ضرورت توجه به وضعیت رطوبتی خاک در تناوب‌هایی مانند برنج و همچنین امکان استفاده از محصولاتی مانند ذرت و سورگوم در برنامه تناوبی، متناسب با شرایط منطقه، تأکید کرد.